83 SERİ NO'LU GELİR VERGİSİ GENEL TEBLİĞİ(*)

Bilindiği gibi ortalama kâr haddi müessesesi, yapılan müteaddit değişikliklere rağmen resen takdir ve önceden inceleme gibi formalitelere bağlı tutulmuş olması sebebiyle kendisinden beklenen fonksiyonu ifa edememiş ve son olarak 484 sayılı Kanunun 8 inci maddesiyle yeniden değiştirilmiştir. Anılan Kanunla getirilen yeni hükümlerde perakende ticaret ve taşıma işleriyle eğlence ve istirahat yerleri gibi hizmet alanlarında vergi güvenliği imkân nispetinde sağlamak ve bu alanlarda mevcut geniş ölçüdeki vergi ziyaına engel olmak amacıyla kazancın tespitinde "Otomatik kıyaslama metodu" kabul edilmiş ve böylece mükellef beyanlarının idare tarafından doğrudan doğruya incelenmesi imkân dahiline girmiştir. Şu halde, ortalama kâr haddi müessesesi tatbikatının başarıya ulaşabilmesi; yani, mükellefler nezdinde beklenen etkiyi yapabilmesi, şüphesiz, ilgililerin kanun ve yönetmelikle kendilerine tahmil edilen görevlerini kanunun değişiklik maksadına uygun olarak sür'atle ve ahenkli bir şekilde yerine getirmeleri ile mümkün görülmektedir. Halbuki, gerek Bakanlığa intikal eden hâdiselerden ve gerekse Maliye Müfettişleri ve kontrolörlerce gelir servisleri muamelâtı üzerinde yapılan teftişler neticesinde alınan raporlardan; ortalama kâr haddi esasına tabi mükelleflerin gayrisâfi kazançlarındaki düşüklüklerin nedenleri hakkında vermiş oldukları izahatın, bunları incelemekle görevli "Yetkili Komisyon"larca yılı içinde değerlendirilip karara bağlanmadığı, yıllarca komisyonlarda bekletildiği, bir kısım mükelleflerin ise gayrisâfi kazançlarındaki düşüklükler dolayısiyle vergi dairelerince izaha davet olunmadığı anlaşılmış bulunmaktadır. Bu itibarla, ortalama kâr haddi uygulamalarının, özellikle mükellef izahlarını değerlendiren komisyonların mesailerini iller teşkilâtı kadar Bakanlıkça da nezaret ve kontrol altında bulundurulması zaruret haline gelmiş bulunmaktadır. Ortalama kâr haddi esasının bir program dahilinde sür'atle yürütülebilmesi için muameleleri hızlandırıcı olduğu kadar randımanı artırıcı mahiyette bulunan aşağıdaki usul ve metodların ve bunlara yardımcı olmak üzere yeniden ihdas edilen defter ve basılı kâğıtların uygulamaya konulması muvafık görülmüştür. I - Ortalama kâr haddi bildirimlerinin taranması ve gerekli bilgilerin derlenmesi : 1. Mükelleflerin verecekleri yıllık beyannameler içinde yer alacak ve 1967 de ilk tatbikatını görecek olan ortalama kâr haddi bildirimleri, mükelleflerden teslim alınırken ticarî kazanç föyünde (numune : gelir 27/1) gösterilen ortalama kâr hadlerine tabi sâfi kazançla mukayese edip, mutabakat sağlandıktan sonra, mükellef dosyalarına konmuyarak, bunlar için hazırlanmış bulunan özel klâsörlerde tasnif edilecektir. Bu tasnif emtia alım satımı, eğlence ve istirahat ile taşıma işleri üçlü tefrikine göre yapılacaktır. Aynı bildirimde emtia nev'inin diğer iş nev'ileri ile karşılaşması halinde emtia nev'i; eğlence ve istirahat nev'inin taşıma işleri ile birleşmesi halinde ise birinci iş nev'i esas olarak alınacaktır. 2. Söz konusu tasnif sırasında ortalama kâr hadlerine tabi mükelleflerin; emtia alım satımı, eğlence ve istirahat ile taşıma işleri üçlü tefrikine göre, adedi, beyan ettikleri sâfi kazanç, dönem içinde yaptıkları perakende satış veya elde ettikleri hasılat tutarı bulunarak gelir numune 64. No. lu istatistik cetveline işlenecektir. Diğer taraftan 27/11 numaralı bildirimlerde gösterilen bilgilerin değerlendirilmesi sonucunda izaha davet olunacak mükellefler tespit edilecek ve bunların adedi ile izahı istenecek fark yine aynı istatistik cetveline dercedilerek, işbu cetvel en geç Haziran ayının onbeşine kadar Başkanlığa gönderilecektir. Ortalama kâr hadleri yönünden yapılacak inceleme sonunda uygun bulunan bildirimler ise dosyalarına konulacaktır. Ortalama kâr haddi ile ilgili bildirimlerde Vergi Dairesi tarafından doldurulacak olan tablo üzerinde gerekli işlemi yapan memurun kontrolu vergi dairesi müdür muavini, yoksa servis şefi tarafından ifa olunacaktır. 3. Ortalama kâr hadleri ile ilgili bildirimlerden izaha muhtaç görülenlerin kaydî yönden değerlendirilmesinde Ortalama kâr hadlerine tabi mükelleflere mahsus takip defteri ana döküman vazifesini görecektir. (Gelir numune No. 63) . Şöyle ki : a) İzaha davet yazısının bir nüshası mükellefe gönderilecek diğer nüshası ise ait olduğu bildirime eklenecektir. Bu durum, ayrıca ortalama kâr hadlerine tabi mükelleflere mahsus takip defterinin ilgili hanelerine yapılacak kayıtlarla da tespit edilecektir. b) Mükellefin izaha davet yazısına gönderdiği cevap kâğıdı, yine ilgili bildirime iliştirilecek ve bu durum dahi ortalama kâr hadlerine tabi mükelleflere mahsus takip defterinin ilgili sütunlarına gerekli kayıtlar yapılmak suretiyle tespit olunacaktır. c) İzaha davet yazılarına cevaplar alındıkça bunlarla ilgili bildirimler incelenmeye hazır bir duruma geldiklerinden, alâkalı komisyona zimmet defterine kayıt suretile sevkedileceklerdir. d) İncelenecek bildirimlerin komisyona sevk tarihleri, sözü geçen takip defterinin mahsus hanesine kaydedilecektir. Her parti bildirimin ilgili komisyona sevkinde aynı işlem tekrar edilecektir. Komisyona sevk edilen mükellef cevapları ve bu cevaplar hakkında komisyondan çıkmış kararlarla ilgili olarak (gelir numune : 65 No. lu) istatistik cetveli doldurulmak suretiyle her ay için o ayı takip eden ayın ilk yarısında Bakanlığa bilgi verilecektir. II - Mükellef izahlarını değerlendiren komisyonlar : 1. Komisyonların kuruluşu : a) Mükellef izahlarının en kısa bir süre içinde değerlendirilmesi sadedinde, Vergi Dairesi Müdürünün, olmıyan yerlerde mahallin en büyük mal memurunun başkanlığı altında aynı Vergi Dairesi için, vergi dairesinin ilgili memurlarından ve ticaret odasından olmıyan yerlerde belediyelerden seçilecek başka üyelerle ikinci veya daha fazla komisyon teşkil edilebilecektir. Bu suretle kurulan komisyonların belli bir gün ve saatte sadece birinin çalışmakta bulunması halinde, vergi dairesi müdürü veya mahallin en büyük malmemuru ona başkanlık edecek; aynı gün ve saatte birden fazla komisyonun çalışması halinde ise kendisi sadece birine (gündemi itibariyle önemli gördüğüne) fiilen başkanlık edebilecek diğerine bu mazeretine binaen tevkil edeceği zatı gönderecektir. b) Ortalama kâr haddi bildirimlerinin ve izaha davet yazılarına verilen cevapların değerlendirilmeleri emtia alım satımı, eğlence ve istirahat ile taşıma işleri üzerinde ayrı ayrı ihtisaslaşacak üç ayrı özel komisyon tarafından yapılabilecektir. c) Bu komisyonlara mahallî Ticaret Odalarınca, olmıyan yerlerde Belediyelerce seçilecek üyelerin, komisyonun ihtisas konusunda çalışabilecek yeterlikte olmalarını temin bakımından gerekli uyarmalar yapılacaktır. Ayrıca ilgili vergi memurunun seçiminde de aynı hassasiyet gösterilecektir. d) Hangi vergi daireleri ve mal müdürlüklerinde kaç komisyonun kurulacağı ve bunların hangi işlere bakacağı hususu gelir numune : 64 numaralı istatistik cetvellerinin alınmasını müteakip Bakanlık tarafından ayrıca bildirilecektir. 2. Komisyonların çalışmaları : a) Yetkili komisyon kendisine gelen evrakı bir varide ve sadıra defterine kaydedecek, istihsal olunan kararları Vergi Dairesinin alâkalı servisine zimmetle tevdi edecektir. b) Komisyonlar kararlarını kısa fakat açık, gerekçeli olarak almalıdırlar. Mümkün olduğu kadar mükellef iddiaları guruplandırılmalı ve bunlara paralel olarak değerlendirme yapılmalıdır. İşbu tenazur kaza mercilerinin kendilerine intikal edecek olan itirazları kolaylıkla karara bağlamalarını da sağlıyacaktır. Kararlar üç nüsha olarak hazırlanacak; bunlardan biri mükellefe gönderilecek, diğeri mükellef dosyasına konulacak; üçüncü nüshalar ise tasnifli olarak ilgili klâsörlerde muhafaza edilecektir. (Gelir numune No. 66). III - Dökümantasyon : Ortalama kâr haddi esası uygulamalarında aşağıdaki defter ve çizelgeler kullanıla-caktır. 1. Ortalama kâr haddi esasına tabi mükelleflerce mahsus takip defteri (Gelir numune 63, Amb. Ay. No. 401). 2. Ortalama kâr hadleri uygulamasiyle ilgili İstatistik cetvelleri (Gelir numune 64, 65, Amb. Ay. No. 402, 403). 3. Yetkili Komisyon kararı kâğıdı (Gelir numune 65, Amb; Ay. No. 66) . 4. Gelen ve giden evrak defterleri ile zimmet defteri. 1 ilâ 3 üncü bentlerde zikrolunan defter ve cetvellerin istimâli ve istimalinde dikkate alınacak hususlar aşağıda gösterilmiştir. 1. Ortalama kâr haddi esasına tabi mükelleflere mahsus takip defteri : a) Defterin ihdası sebebi : Bu defter, haklarında ortalama kâr haddi esası uygulanan mükellefIerin izaha davet işleminden tarhiyat safhasına kadar olan süre zarfında yapılan muamelelerin takibini ve konuyla ilgili istatistikî bilgilerin derlenmesini temin için ihdas olunmuştur. b) Defterin kullanılma süresi : Defter seneliktir. Bu itibarla her takvim yılı için ayrı bir defter tutulacaktır. Defterde kayıtlı mükelleflerin muameleleri tarh safhası tamamlanıncaya kadar o defterde gösterilir. Vergi mükellefi az olan küçük ve orta tip vergi dairelerinde defter israfına mahal bırakılmaması için defterin bir yıl içinde dolmaması halinde ertesi yılda da kullanılmalıdır. Bu takdirde, bir yıla ait muamelelerin hangi sahifeden hangi sahifeye kadar devam ettiği fihristte işaret edilir. c) Defterin tasdiki : Takip defteri 100 sahifeliktir ve defterin karşılıklı sahifesi bir sahife hükmündedir. Defterin baş tarafında sahife adedini gösteren meşruhat mevcut olup bu meşruhat defter kullanılmadan önce Vergi Dairesi Müdürü tarafından tarih ve imza vaz'ı suretiyle tasdik olunur. d) Defterin kullanılma şekli : Her tip Vergi Dairesinde kullanılacak olan bu defterde işbu tebliğin 1/1 paragrafında belirtilen tasnife göre kayıt tesis edilecektir. Bu itibarla, defterin dış kabının iç kısmına yapıştırılacak olan fihristte vergi, emtia ve iş nev'ilerine göre yapılan kayıtların hangi sahifede başlayıp hangi sahifede bittiği gösterilir. e) Defterin sütunları : Defterde, ortalama kâr haddi esasına göre vergi tarhına kadar olan safhada cereyan eden muameleler için (29) sütun açılmıştır. Bu sütunların mahiyetleri ve kayıt sırasında dikkat edilecek hususlar aşağıda gösterilmiştir. - Sıra numarası sütunu : Takip defterine kaydedilecek her muamele, emtia ve iş guruplarında takvim yılı başından başlamak ve yıl sonuna kadar teselsül etmek üzere bir sıra numarası alır, bu numara defterin (1) numaralı sütununa işlenir. Bu sütun aynı zamanda izaha davet edilen mükellef adedini göstereceğinden birden fazla emtia ve iş nev'i için izaha davet edilmiş bulunan mükelleflere bir tek sıra numarası verilir. - Mükellefin adı soyadı, işi ve hesap numarası sütunları : Her sahifenin (2) numaralı sütununa mükellefin adı, soyadı, (3) numaralı sütununa işi ve (4) numaralı sütununa da hesap numarası yazılır. - Beyannamenin verildiği tarih sütunu : (5) numaralı sütuna yıllık gelir vergisi beyannamesinin verildiği tarih işlenir. - Beyan edilen gayrisâfi ve sâfi kazanç ile zarar sütunları : (27/11) numaralı ek yaprakta yazılı perakende satıştan veya eğlence ve istirahat yeri işletilmesinden veyahutta taşıma işlerinin yapılmasından elde edilen sâfi kazanç (6) numaralı sütuna, gayrisâfi kazanç (7) numaralı sütuna beyan edilen zarar (8) numaralı sütuna kaydedilir. - Ortalama kâr haddi sütunu : (9) numaralı sütuna ortalama kâr haddi çizelgesinde gösterilen ve mükellef hakkında uygulanan kâr haddinin grup ve pozisyon numarası, (10) numaralı sütuna da kâr haddinin oranı kaydedilir. - Ortalama kâr haddi esasına göre hesaplanan gayrisâfi kazanç sütunu : (11) numaralı sütuna beyannamede gösterilen maliyet bedeli veya işletme giderlerine ortalama kâr haddinin uygulanması sonucunda hesaplanan gayrisâfi kazanç miktarı kaydedilir. - Gayrisâfi kazançlar arasındaki fark sütunu : (12) numaralı sütuna, beyannamede gösterilen gayrisâfi kazanç ile ortalama kâr haddi esasına göre tespit edilen gayrisâfi kazanç arasındaki fark kaydedilir. - Dönem içinde yapılan perakende satış ve hasılat sütunu : (13) üncü sütuna ticaret erbabı ile imalâtçıların dönem içinde yaptıkları perakende satış tutarı, (14) üncü sütuna eğlence ve istirahat yeri işletilmesinden ve taşıma işleri yapılmasından elde edilen hasılat tutarları dercolunur. - İzaha davet yazısıyla ilgili sütıınlar : Mükellefe gönderilen izaha davet yazısının tarihi (15) numaralı sütuna, numarası (16) numaralı sütuna, tebliğ tarihi de (17) numaralı sütuna kaydedilir. - Mükellef cevabıyla ilgili sütunlar : (18) numaralı sütuna mükellefce düşüklük sebepleri hakkında beyanname ile birlikte verilen veya vergi dairesinin yazısına cevaben alınan izahatın tarihi, (19) numaralı sütuna söz konusu izahata ekli vesikaların varsa adedi, (20) numaralı sütuna varide defteri kayıt numarası, (21) numaralı sütuna da anılan cevap ve eklerinin özel komisyona sevk tarihi ve (22) numaralı sütuna birden fazla komisyon kurulmuş ise izahatın sevkedildiği yetkili komisyonun numarası kaydedilir. - Komisyon kararıyla ilgili sütunlar : Mükelleflerce verilen izahat ve ibraz edilen vesikaları incelemekle görevli komisyonlarca ittihaz otunan kararların tarihi (23) numaralı sütuna, numarası ise (24) nolu sütuna dercolunur. - Komisyonca bulunan gayrisâfi kazanç, bununla beyan olunan gayrisâfi kazanç arasındaki fark, mahsup edilebilecek olan zarar farkı ve ikmalen tarh edilen vergi sütunları : (25) numaralı sütuna mükellef izahlarının kısmen veya tamamen kabul olunmaması halinde komisyonca tespit edilip vergiye esas tutulacak olan gayrisâfi kazanç, (26) numaralı sütuna komisyonca tespit edilen gayrisâfi kazançla beyan olunan gayrisâfi kazanç arasındaki fark, (27) numaralı sütuna mahsup edilebilecek zarar miktarı, (28) numaralı sütuna ise ikmâlen tarh edilen verginin miktarı dercolunacaktır. İkmâlen ve resen tarh defteri sıra numarası sütunu : İkmâlen ve resen tarhedilen vergilerle kesilen cezaların kesinleşmesine kadar geçirilen safhaların numune (23) numaralı tarh defterine kaydedilmesi gerektiğinden (29) numaralı sütuna ikmâlen tarhedilen verginin anılan defterde kaydedildiği sıra numarası dercolunur. 2. Ortalama kâr hadleriyle ilgili istatistik cetvelleri a) Cetvellerin ihdası sebebi : Bu cetveller, il ve ilçe merkezlerinde kurulu Vergi Dairelerinin bölgesi içinde bulunan Gelir ve Kurumlar Vergisi mükelleflerinden ortalama kâr haddi esasına tabi olanların sayılariyle, beyan etmiş oldukları sâfi kazanç, zarar, perakende emtia satış bedeline ve diğer işlerin yapılmasından elde ettikleri hasılat tutarlarına, ortalama kâr haddi esasına göre kazançlarında düşüklük görülmesi sebebile izaha davet edilen mükellef adedine, izahı istenilen kazanç farklarına ve ikmâlen tarhedilen vergi miktarlarına ait istatistikî malûmatın Defterdarlıklarda ve Bakanlıkta toplanabilmesini sağlamak ve yetkili Komisyonların faaliyetlerini takip ve kontrol edebilmek maksadiyle ihdas edilmiştir. b) Cetvellerin şekilleri : Ortalama kâr hadleriyle ilgili istatistik malûmatın gösterilmesi için iki ayrı cetvel hazırlanmıştır. Bunlardan gelir numune 64 numaralı cetvel 3 X 10 varaklı, gelir numune 65 numaralı cetvel ise 3 X 25 varaklı ciltler halinde ve her nüshası zımbalı olarak tertip edilmiştir. Bu cetveller İl ve İlçe merkezlerinde kurulu Vergi Dairelerinde üçer nüsha tanzim edilecek, iki nüshası Defterdarlığa gönderilecek ve üçüncü nüshası dosyasında muhafaza edilecektir. e) Cetvellerin mehazı olan defter ve vesikalar İstatistik cetvellerinin her birine mehaz teşkil eden defter ve vesikalar aşağıda gösterilmiştir. İstatistik Cetveli Numune No.Mehazı olan defter ve vesikanın adı 1 No. Gelir numune No. 64 Amb. Ay. No. 402Ortalama kâr hadleri bildirimleri, ortalama kâr haddine tabi mükelleflere mahsus takip defteri. 2 No. Gelir numune No. 65 Amb. Ay. No. 403Ortalama kâr hadlerine tabi mükelleflere mahsus takip defteri, komisyonca tutulacak varide ve sadıra defterleri ile zimmet defterleri. d) İl ve İlçe Vergi Dairelerince cetvellerin tanzim ve gönderilme zamanı : 1 numaralı istatistik cetveli, her yıl Haziran ayının ilk haftası içinde Mayıs ayı gayesi itibariyle ilçe vergi dairelerinde doldurulup Defterdarlığa gönderilecek ve Defterdarlıklar da il merkezindeki vergi daireleriyle ilçelerden aldığı bu malumatı aynı ayın ikinci haftasında Bakanlıkta bulunduracaklardır. 2 numaralı istatistik cetveli ise her yılın Mayıs ayından itibaren (Mayıs ayı dahil) her ay için ayrı ayrı tanzim edilerek doldurulacak ve ait olduğu ayı takibeden ayın ilk haftasında Defterdarlığa gönderilecek ve bunlar da il merkezi ve ilçelerdeki vergi dairelerinden almış oldukları cetvelleri söz konusu ayın ikinci haftası içinde Bakanlıkta bulunduracaklardır. e) 1 numaralı istatistik cetvelinin doldurulması tarzı : Bu cetvelin mehazı gelir numune 27/11 numaralı ortalama kâr haddi bildirimi ile ortalama kâr hadlerine tabi mükelleflere mahsus takip defteridir. Ortalama kâr hadlerine tabi mükelleflerin vermiş oldukları bildiriler sayılmak suretiyle ortalama kâr haddine tabi mükelleflerin adedi, bildirimlerde gösterilen sâfi kazanç, beyan edilen zarar, dönem içinde yapılan perakende satış ve elde edilen hasılat tutarları, söz konusu cetvelin ilgili sütunlarına kaydedilir. Böylece Vergi Dairesine kayıtlı mükelleflerden ortalama kâr haddine tabi olanların adedi ile, beyan ettikleri sâfi kazanç, zarar, satış ve iş hasılatı belli edilir. İzaha davet edilecek mükellef adedi ile izahı istenilen fark, ortalama kâr haddine tabi mükelleflere mahsus takip defterinden çıkarılarak ilgili sütunlara toplam olarak kaydedilir. f) 2 numaralı istatistik cetvelinin doldurma tarzı : Bu cetvelin 2 No. lu sütununa geçen aylarda, 3 No. lu sütununa cetvelin ait olduğu ay içinde yetkili komisyonlara sevk edilen mükellef izahatının adetleri ve 4 No. lu sütuna da 2 ve 3 üncü sütunların toplamı, 5 numaralı sütuna geçen aylarda, 6 No. lu sütuna cetvelin ait olduğu ay içinde karara bağlanan izahat adedi ve 7 No. lu sütuna da 5 ve 6 ncı sütunlardaki miktarların toplamı kaydedilir. 8 No. lu sütuna komisyona sevk edilen izahat adedinden komisyonca karara bağlanmış olanların miktarı tenzil edildikten sonra kalan miktar yazılır. 9 No. lu sütuna beyanları aynen kabul edilen mükellef adedi, 10 ve 11 No. lu sütunlara sırasile bu mükelleflerin aynen kabul edilen gayrisâfi kazanç ve zararları yazılır. 12 No. lu sütuna izahatı kısmen veya tamamen kabul edilmeyen mükelleflerin adedi, 13 numaralı sütuna komisyonca ortalama kâr haddine göre bulunan gayrisâfi kazançların toplamı, 14 numaralı sütuna ortalama kâr haddine göre bulunan gayrisâfi kazançla beyan edilen gayrisâfi kazanç arasındaki farkların toplamı, 15 numaralı sütuna ortalama kâr haddi esasının uygulanması sonucunda bulunan gayrisâfi kazançlara göre hesaplanan ve müteakip yıl gelirlerinden indirilebilecek olan zararların toplamı, 16 numaralı sütuna 14 numaralı sütunda gösterilen fark üzerinden ikmâlen tarh edilen vergilerin toplamı yazılır. Cetvelin 2 - 8 numaralı sütunlarına ait bilgilerin mehazı, komisyonlarca tutulacak gelen giden evrak defterleri ve 9 - 16 numaralı sütunların mehaz ise ortalama kâr hadlerine tabi mükelleflere mahsus takip defteridir. 3. Yetkili Komisyon Karar Kâğıdı : (Numune gelir : 66) Mükellef izahlarını değerlendirmekle görevli Komisyonlarca alınan kararlar, yukarıda 11/2-b paragrafta belirtilen esaslar dairesinde bu kâğıtlara yazılacak, başka kâğıt kullanılmayacaktır. Ancak, kararlara kâfi gelmediği takdirde, ikinci sahife olarak düz beyaz kâğıt kullanılabilecektir. Bilgi edinilmesi ve gereğinin bu esaslar dahilinde yapılması rica olunur. (*) Güncelliği kalmamıştır.