151 SIRA NO'LU VERGİ USUL KANUNU GENEL TEBLİĞİ

Vergi Usul Kanununa 205 sayılı Kanunla eklenen geçici 11 nci madde, 21.1.1983 gün ve 2791 sayılı Kanunun 14 ncü maddesi ile değiştirilmek suretiyle yeniden değerleme hükümlerinin uygulanmasına imkan verilmiştir. Bilançolarında kayıtlı amortismana tabi iktisadi kıymetlerini yeniden değerleyecek Gelir ve Kurumlar Vergisi mükelleflerinin yeniden değerleme konusunda tabi olduğu usul ve esaslar aşağıda açıklanmıştır. 1. Yeniden Değerlemenin Kapsamı : Bilanço esasına göre defter tutan kollektif, adi komandit ve adi şirketler de dahil olmak üzere ferdi işletme sahibi Gelir Vergisi mükellefleri ile Kurumlar Vergisi. mükellefleri bilançolarına kayıtlı iktisadi kıymetleri, kanunda yazılı istisnalar dışında yeniden değerleme hakkına sahip bulunmaktadırlar. Yeniden değerleme, bu hakka sahip Gelir ve Kurumlar Vergisi mükelleflerinin bilançolarına dahil amortismana tabi iktisadi kıymetler ile bu kıymetler üzerinden ayrılmış olan ve pasifte gösterilen amortismanlar hakkında uygulanacaktır. Ancak, imtiyazlı şirketler ile dar mükellef durumunda bulunan Gelir ve Kurumlar Vergisi mükellefleri yeniden değerleme kapsamı dışında tutulmuşlardır. Bilindiği üzere, imtiyazlı şirketler meydana getirdikleri tesisatı, imtiyaz süresinden sonra bedelsiz olarak devlete veya devletçe tensip olunacak bir teşebbüse veya belediyeye intikal ettirmesi imtiyazname ile kararlaştırılmış bulunan şirketlerdir. Dar mükellefler ise Türkiye'de yerleşmiş olmayan gerçek kişiler ile kanuni ve iş merkezlerinden her ikisi de Türkiye'de bulunmayan kurumlardır. Ayrıca, işletme hesabı esasına göre defter tutan mükelleflerin, serbest meslek kazanç defteri tutan serbest meslek erbabı ile zirai işletme hesabı esasına göre kazançları tespit edilen çiftçilerin işletmelerine dahil amortismana tabi iktisadi kıymetlerini yeniden değerlemeye tabi tutmaları mümkün değildir. Bu durumda bilanço esasına göre defter tutan ferdi işletmeler ile şahıs şirketleri ve sermaye şirketleri, kooperatifler, iktisadi kamu müesseseleri ile dernek ve vakıflara ait iktisadi işletmeler yeniden değerleme hükümlerinden faydalanacaklardır. 2. Yeniden Değerlemenin Süresi : Mükelleflerin işletmelerine dahil iktisadi kıymetleri yeniden değerlemeye tabi tutmaları kendi isteklerine bırakılmıştır. Dileyen mükellefler bilançolarındâ kayıtlı iktisadi kıymetleri yeniden değerleme hükümlerinden yararlandırmayarak mevcut durumlarını muhafaza edebilirler. Ancak, sermayesinin tamamı Devlete ait olan İktisadi Devlet Teşekülleri ile yeniden değerleme katsayısının (1) olduğu 1982 takvim yılında veya 1982 yılı özel hesap döneminde yeni ortak almak suretiyle sermaye artırımında bulunmuş ve bu sermayeleri tescil edilmiş olan kurumların, yeniden değerleme yapmaları zorunluluğu bulunmaktadır. Yeniden değerleme, 1982 takvim yılı sonu ve 1982 yılı içinde özel hesap dönemi kapanan mükellefler için bu hesap dönemi sonu itibariyle düzenlenen bilançolarda yazılı iktisadi kıymetler ile bu iktisadi kıymetlere ait amortismanlar esas alınmak suretiyle bu tarihlerde veya 31.12.1983 tarihine kadar yapılabilecektir. 3. Yeniden Değerlemeye Tabi İktisadi Kıymetler : Değeri 5.000,- lirayı geçmeyen iktisadi kıymetler, maliyet bedellerine eklenmiş bulunan kur farkları, sinema fılmleri, alameti farika hakları, peştemallıklar, özel maliyet bedelleri, ilk tesis ve taazzuv giderleri, organizasyon etüd ve arama giderleri ile gayri maddi haklar ve mahiyetleri itibariyle bunlara benzeyen sair iktisadi kıymetler, Vergi Usul Kanunundaki özel düzenlemeler gözönünde bulundurularak, yeniden değerleme kapsamı dışında bırakılmışlardır. Ancak, iktisap değeri 5.000,_ lirayı geçmeyen iktisadi kıymetler de bu kıymetlerin iktisadi ve teknik bir bütünlük kavramı içinde değerlendirilmesi gerekmektedir. Yeniden değerleme kapsamına girmeyen kur farklarının iktisadi kıymetlerin işletmenin aktifine girdiği tarihten sonraki yıllarda tahakkuk etmiş ve maliyet bedeline eklenmiş olması gerekmektedir. Bu kur farklarına isabet eden amortismanlar da değer artışının tespitinde dikkate alınmayacaktır. Buna göre iktisadi kıymetlerin işletmenin aktifine girdiği tarihe kadar doğan kur farkları ise, esasen maliyet bedeli içinde olması nedeniyle yeniden değerleme kapsamına girecektir. İktisadi kıymetlerin aktife girmesinden sonraki yıllarda doğan ve maliyete eklenen faizler ile gayrimenkullerin genişletilmesi veya kıymetini devamlı olarak artırması amacıyla yapılan ve maliyete eklenen giderler, aktifleştirildikleri yıllara bakılmak suretiyle yeniden değerlemeye tabi tutulabilecektir. Yeniden değerlemeye tabi iktisadi kıymetlerin aktifleştirilmiş olması gerektiğinden, yapılmakta olan yatırımların veya iktisadi kıymetlerin yatırım harcamalarının yapıldığı yıllara ait katsayıların bu değerlemede dikkate alınması imkanı bulunmamaktadır. Yeniden değerlenmesine cevap verilmeyen iktisadi kıymetler dışında kalan amortismana tabi iktisadi kıymetler yeniden değerlemeye tabi tutulabilecektir. Amortismana tabi olmayan iktisadi kıymetler ise yeniden değerleme konusuna girmemektedir. Amortismana tabi iktisadi kıymetlerin, bir kısmının veya tamamının yeniden değerlemeye tabi tutulması mümkündür. Bu durumda yeniden değerlenecek iktisadi kıymetler; gayrimenkuller (boş arazi ve. boş arsalar hariç), gayrimenkullerin mütemmim cüzü ve teferruatı mahiyetinde olup müstakilen amortismana tabi tutulan iktisadi kıymetler, tesisat ve makinalar, gemiler, diğer taşıtlar ve demirbaşlardır. 4. Yeniden Değerleme Usulü : Yeniden değerlemeye tabi tutulacak iktisadi kıymetler ile bu kıymetler için geçmiş yıllarda ayrılmış olan amortismanlar bu iktisadi kıymetlerin bilançoya dahil edildikleri yıl için tespit olunan katsayı ile çarpılmak suretiyle değerlenirler. 1982 Takvim yılı veya 1982 özel hesap dönemi sonu itibariyle düzenlenen bilançolara göre yapılacak olan yeniden değerlemede yıllar itibariyle esas alınacak katsayılar kanunda ayrı ayrı tespit edilmiştir. Bu durumda yeniden değerleme, gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerinin amortismana tabi iktisadi kıymetlerinin noterlerce tasdik edilmiş resmi defterlerinde yazılı aktif değerleri ile bunların birikmiş amortismanlarının 2791 sayılı Kanunla belirlenen katsayılarla çarpılması suretiyle gerçekleştirilen bir işlemdir. Yeniden değerlemeye tabi tutulacak iktisadi kıymetler için belirlenmiş bulunan katsayılar, aşağıda gösterildiği şekilde, 1972 - 1982 yılları için tespit edilmiştir. En büyük katsayı, 1972 ve daha önceki yıllarda iktisap edilen iktisadi kıymetler için 11, en küçük katsayı ise 1982 yılında bilançonun aktifine dahil edilen iktisadi kıymetler için (1) olarak belirlenmiştir. Yeniden değerlemede esas alınacak katsayılar şunlardır. 1982 yılı için1 1981 yılı için2 1980 yılı için3 1979 yılı için4 1978 yılı için5 1977 yılı için6 1976 yılı için7 1975 yılı için8 1974 yılı için9 1973 yılı için10 1972 ve daha önceki yıllar için11 Yeniden değerlemeye tabi tutulacak iktisadi kıymetlerin, değerlemenin yapıldığı 1982 hesap dönemi sonu itibariyle bilançoda kayıtlı bulunması, işletmede fiilen kullanılması ve kanunen amortismana tabi olması şarttır. Bu durumdaki iktisadi kıymetler ile bu kıymetler üzerinden ayrılan amortismanlar kanunda belirlenen katsayılar ile çarpılmak suretiyle yeniden değerlendirilecektir. İktisadi kıymetler ile bu kıymetler üzerinden ayrılan amortismanların, iktisadi kıymetlerin bilançoya dahil edildikleri yıla ait katsayı ile çarpılmak suretiyle yeniden değerlendirilmeleri gerekmektedir. Bu itibarla amortismanların ayrıldıkları yıllara ait katsayılar ile değerlendirilmesi söz konusu değildir. Konuyu şu şekildeki bir örnekle açıklamak mümkündür. 1980 yılı içinde 2.000.000,_ liraya iktisap edilip, işletmeye dahil edilen ve üzerinden 1980 - 1982 yıllarında % 25 oranında amortisman ayrılmış (birikmiş amortisman tutarı 1.500.000,- lira) olan bir iktisadi kıymetin, 1982 hesap dönemi sonu itibariyle yeniden değerlemeye tabi tutulması halinde, 1980 yılı için belirlenmiş olan (3) katsayısı ile hem iktisadi kıymetin, hem de bu iktisadi kıymet üzerinden ayrılmış bulunan birikmiş amortismanların çarpılması gerekecektir. Böylece yeniden değerleme işlemi neticesinde iktisadi kıymetin değeri (2.000.000 x 3 =) 6.000.000,- lira, birikmiş amortismanlar ise (1.500.000 x 3) = 4.500.000,- lira olacaktır. Kendilerine özel hesap dönemi tayin olunan mükelleflerin, bilançolarında bu dönem içinde dahil ettikleri iktisadi kıymetlerin ve bu kıymetler üzerinden ayrılmış olan amortismanların yeniden değerlendirilmesinde, özel hesap dönemlerinin kapandığı takvim yılına ait katsayıların esas alınması gerekmektedir. Örneğin, 1.9.1979 - 31.8.1980 tarihleri arası özel hesap dönemi olarak tayin edilen bir mükellefin 25.11.1979 tarihinde bilançosuna dahil ettiği iktisadi kıymet ile bu kıymet üzerinden ayırdığı amortisman için uygulanacak katsayı, 1979 yılı için belirlenen (4) katsayısı olmayıp, 1980 yılı için belirlenen (3) katsayısıdır. Yeniden değerlemede 1980 yılı için tespit edilen bu katsayı kullanılacaktır. 1.1.1983 tarihinden önce, Kurumlar Vergisi Kanununun 37 nci maddesine göre devredilen veya nevi değiştiren kurumlar ile İşletme Hesabı Esasına göre defter tutarken bilanço esasına göre defter tutmaya başlayan mükellefler ve veraset suretiyle iktisap edilen işletmelerde bilançoların aynen devir alınmış olması şartıyle, bu işletmeler, yeniden değerlemede iktisadi kiymetin işletmeye girdiği yılın katsayısını uygulayacaklardır. 5. Yeniden Değerlemeden Doğacak Değer Artışı : Katsayıların uygulanması suretiyle yapılan yeniden değerleme sonucunda, bilançonun aktifi, pasifinde daha yüksek bir değere ulaşmaktadır. Yeniden değerleme sonucunda ortaya çıkan değer artışını hesaplamada Kanun net değer artışı usulünü benimsemiştir. Net değer artışının hesaplanabilmesi için yeniden değerlemeden önceki ve sonraki net bilanço aktif değerlerinin tespiti gerekmektedir. Net bilanço aktif değeri, iktisadi kıymetlerin bilançonun aktifıne kaydedildikleri değerden, bu kıymetler için ayrılmış olup bilançonun pasifınde gösterilen birikmiş amortismanlarının indirilmesi suretiyle bulunan miktarı ifade etmektedir. Bu durumda değer artışı, amortismana tabi iktisadi kıymetlerin yeniden değerlemeden önceki net bilanço aktif değerinin, bu kıymetlerin katsayılar ile çarpımından sonra bulunacak net bilanço aktif değerinden indirilmesi suretiyle hesaplanabilecektir. Bu şekilde hesaplanarak bulunan değer artışı, esas itibariyle bilançonun pasifinde özel bir fon hesabına alınacaktır. Ancak, net bilanço aktif değerinin tespitinde, Vergi Usul Kanununun, amortismanın herhangi bir yıl ayrılmamasından veya ilk uygulanan nispetten düşük bir oranda ayrılmasından dolayı amortisman süresi uzatılamaz hükmü gereğince, fiilen ayrılmamış olan amortismanların ayrılmış sayılması gerekmektedir. Buna göre, yeniden değerlemeye tabi tutulan iktisadi kıymetler için uygulanan amortisman nispetinin daha soraki yıllarda azaltılmasından dolayı ayrılmayan amortisman tutarları da net bilanço aktif değerinin tespitinde tam olarak ayrılmış kabul edilecektir. Bu durumda, verilen örnekteki iktisadi kıymetin yeniden değerlenmesi sonucu bulunacak değer artışı, aşağıda hesaplandığı gibi 1.000.000,_ lira olacaktır. Yeniden değerleme sonucunda net bilanço aktif değeri, iktisadi kıymetin yeni değeri olan 6.000.000,_ lira ile birikmiş amortismanlarının yeni değeri olan 4.500.000,- lira arasındaki 1.500.000,- liralık farka eşit olmaktadır. Yeniden değerlemeden önceki net bilanço aktif değeri ise, iktisadi kıymetin 2.000.000,- lira olan iktisap değerinden, 1.500.000,- liralık birikmiş amortismanlarının indirilmesi sonucunda bulunan 500.000,- lira olmaktadır. Buna göre, değer artışı değerlemeden sonrası net bilanço aktif değeri olan 1.500.000,- lira ile değerleme önceki net bilanço aktif değeri olan 500.000,- lira arasındaki fark olan 1.000.000,- liradır. Yeniden değerleme sonucunda doğan değer artışı ile iktisadi kıymetlerin ve birikmiş amortismanlarının, verilen örneğe uygun olarak, muhasebe kayıtlarının aşağıda gösterilen şekilde yapılması gerekmektedir. / İktisadi Kıymet Hesabı 4.000.000,_ Birikmiş Amortisman Hesabı 3.000.000,_ Değer Artışı Fonu Hesabı 1.000.000,_ / Görüldüğü üzere, iktisadi kıymetin değerinde meydana gelen 4.000.000,- liralık artış ilgili hesabın borcuna, birikmiş amortismanlarda meydana gelen 3.000.000,- liralık artış ilgili hesabın alacağına, değerleme sonucu doğan 1.000.000,- liralık değer artışı ise pasifte "Değer Artışı Fonu" adıyla açılacak yeni bir hesaba alacak yazılacaktır. 6. Gelir Vergisi Mükellefleri Tarafından Yapılacak Yeniden Değerleme : 1982 hesap dönemi sonu itibariyle kazançları bilanço esasına göre tutulan defterlerle tespit edilen ferdi işletmeler, kollektif, adi komandit ve adi şirketler bilançolarında kayıtlı iktisadi kıymetleri ve birikmiş amortismanlarını yeniden değerleyebileceklerdir. Sahip veya ortakları Gelir Vergisi mükellefi olan bu işletmelerde yeniden değerleme sonucu ortaya çıkan değer artışı, bilançonun pasifınde yeni açılacak değer artışı fonu hesabında tutulacaktır. Bu işletmelerde ortaya çıkan ve özel bir fon hesabında tutulan değer artışlarının sermayeye ilave edilmesi mümkün değildir. Değer artış fonunun bu mükellefler ve işletmeler tarafından herhangi bir suretle başka bir hesaba nakledilmesi veya işletmeden çekilmesi halinde, bu işlemin yapıldığı dönemin kazancı sayılarak vergilendirilmesi gerekmektedir. Ayrıca yeniden değerlenen iktisadi kıymetler satıldığı takdirde, bu iktisadi kıymetlere ait değer artışları, kazancın tespiti sırasında aynen amortismanlar gibi muameleye tabi tutulacaktır. Sahip veya ortakları Gelir Vergisi mükellefi olan ferdi işletmeler ile kollektif, adi komandit ve adi şirketler, yeniden değerlemeye tabi tutulan iktisadi kıymetlerin yeni değerleri üzerinden değil, bu iktisadi kıymetlerin değerlemeden önceki değerleri üzerinden amortisman ayırmaya devam edeceklerdir. Bu mükellefler tarafından katsayısının 8 olduğu 1975 yılında bilançoya dahil edilen % 10 amortismana tabi 1.000.000,_ liralık bir iktisadi kıymetin yeniden değerlenmesi sonucunda yapılacak muhasebe kayıtları ile yeniden değerlemeden sonra ayrılacak amortismanlar aşağıdaki örnekte gösterilen şekilde olacaktır. Değerlemeden önceki net bilanço aktif değeri : 1.000.000 - 800.000 = 200.000 Değerlemeden sonraki net bilanço aktif değeri : 8.000.000 - 6.400.000 = 1.600.000. Değer artış fonu : 1.600.000 - 200.000 = l.400.000 Değerleme sonu yapılacak muhasebe kayıtları : / İktisadi Kıymet Hesabı 7.000.000,_ Birikmiş Amortisman Hesabı 5.600.000,_ Değer Artışı Fonu Hesabı 1.400.000,_ / Yeniden değerlemeden sonra ayrılacak amortismantutarı 1.000.000 x % 10 = 100.000,- liradır. / Kar/Zarar Hesabı 100.000,_ Birikmiş Amortisman Hesabı 100.000,_ / Ferdi işletmeler ile şahış şirketlerinin yeniden değerleme yapmaları halinde, ortaya çıkan değer artışlarını sermayelerine ilave edememeleri ve iktisadi kıymetlerin yeni değerleri üzerinden amortisman ayıramamaları nedeniyle, yeniden değerleme Gelir Vergisi mükellefleri bakımından bilançonun daha gerçekçi hale getirilmesinden ibarettir. 7. Kurumlar Vergisi Mükellefleri Tarafından Yapılacak Yeniden Değerleme : Bilanço esasına göre defter tutan Kurumlar Vergisi mükellefleri, bilançolarında kayıtlı iktisadi kıymetleri ve birikmiş amortismanlarını yeniden değerlemeleri halinde, değerleme sonucu doğan değer artışını, diledikleri takdirde, değer artış fonu hesabında tutabilecekleri gibi sermayelerine de ilave edebileceklerdir. Bu şekilde sermayeye eklenen değer artışları işletmeye ilave edilmiş kıymetler olarak kabul edilecektir. Böylece sermayeye eklenen değer artışlarının Gelir Vergisi Kanunu gereğince vergilendirilmemeside sağlanmış olmaktadır. Zira kurum kazancının tespitinde dönem sonu ve dönem başı öz sermayeleri arasındaki farktan işletmeye ilave edilen kıymetler indirilmekte, işletmeden çekilen kıymetler ise eklenmektedir. Yeniden değerleme sonucu ortaya çıkan ve bilançoda özel bir fon hesabında tutulan değer artışları, Türk Ticaret Kanununun 422 nci maddesinin uygulanmasında ödenmiş sermaye gibi işleme tabi tutulacaktır. Türk Ticaret Kanununun 422 nci maddesi, anonim şirketlerin tahvil ihracında esas alınacak sermaye miktarını göstermektedir. Bu madde, anonim şirketlerin çıkaracakları tahviller, esas sermayenin ödenen ve tasdik olunmuş son bilançoya göre mevcudiyeti anlaşılan miktarını aşamaz hükmünü ihtiva etmektedir. Bu durumda anonim şirketler, ihraç edecekleri tahvil miktarının tespitinde esas aldıkları ödenmiş sermayelerinin tasdikli son bilançolarına göre mevcudiyeti anlaşılan miktarına, değer artışı fonu hesabında tutulan değer artışına da ilave edebileceklerdir. Amortismana tabi iktisadi kıymetlerini 1952 hesap dönemi sonu itibariyle, 31.12.1983 tarihine kadar yeniden değerlemeye tabi tutan Kurumlar Vergisi mükellefleri, 1983 takvim yılı veya 1983 özel hesap döneminde iktisadi kıymetlerin yeni değerleri üzerinden amortisman ayırabileceklerdir. Yeniden değerlemeye tabi tutulan gayrimenkullerin yeni değerleri üzerinden değil, yeniden değerlemeden önceki kıymetleri üzerinden ve bakiye itfa süresi içinde amortisman ayrılmasına devam edilecektir. Ancak, gayrimenkullerin mütemmim cüzüleri ve teferruatı mahiyetinde olup müstakilen amortismana tabi tutulan iktisadi kıymetler ise yeni değerleri üzerinden amorti edilecektir. Verilen örnekte.yeniden değerlemeden sonraki kıymeti 6.000.000.liraya ulaşan iktisadi kıymetin amortismana tabi tutulacak bakiye değeri 1.500.000,- liraya eşit olmaktadır. Bu iktisadi kıymetin bakiye amortisman süresi de bir yıl olduğundan 1983 hesap döneminde iktisadi kıymetin bakiye değerinin tamamının amortisman olarak ayrılması gerekmektedir. Ancak, bu iktisadi kıymetin gayrimenkul olması hâlinde yeniden değerlemeden önceki kıymeti üzerinden amortisman ayrılması gerekecektir. Kurumlar, iktisadi kıymetlerin yeni değerleri üzerinden amortisman ayırmaya devam ederken, Vergi Usul Kanununun mükerrer 320 nci maddesini gözönünde tutacaklardır. Buna göre, bir iktisadi değer üzerinden başlangıçta normal amortisman usulüne göre amortisman ayırmaya başlamışlar ise, bu usulden dönemiyeceklerdir. Ancak, azalan bakiyeler usulüne göre amortisman ayırmaya başladıktan sonra normal amortisman usulüne geçilmesi mümkündür. Vergi Usul Kanununun 275 inci maddesine göre, imal edilen emtianın maliyet bedeline genel imal giderlerinden mamule düşen hissenin de dahil edimesi gerekmektedir. Genel imal giderleri içerisinde ise, muharrik kuvvet elde etmek için yapılan giderler, yakıt giderleri, işletmenin üretime katılan kısımlarının aydınlatma, ısıtma, bakım, onarım ve amortismanlar gibi giderleri yer almaktadır. Bu durumda, yeniden değerlenen iktisadi kıymetlerin yeni değerleri üzerinden ayrılan amortismanlar da, genel imal giderleri meyanında imal edilen emtianın maliyet bedeline dahil edilecektir. Ayrıca, 6802 sayılı Gider Vergileri Kanununun 15 inci maddesi gereğince, emsal satış bedelinin tayininde genel idare giderlerinden mamule düşen hissenin maliyete katılması mecburiyeti bulunmaktadır. 8. Sermaye Şirketine Dönüşen Ferdi İşletmeler İle Şahıs Şirketlerinde Yeniden Değerleme : Bilanço esasına göre defter tutan ferdi işletmeler ile şahıs şirketleri Gelir Vergisi Kanununa 2772 sayılı Kanunla eklenen geçici 4 üncü madde hükümlerine göre bilançolarını yeniden değerlemek suretiyle ve Gelir Vergisi Kanununun 81 inci maddesinin 2 ve 3 numaralı bentleri uyarınca sermaye şirketi haline dönüşebilmekte veya sermaye şirketine devrolunabilmektedir. Bu hükme göre, 31.12.1983 tarihine kadar semaye şirketine dönüşecek veya devrolunacak ferdi işletmeler ile şahıs şirketlerinin, Vergi Usul Kanununun geçici 11 inci maddesindeki şartlar dahilinde 31.12.1982 tarihli bilançolarını yeniden değerlemeye tabi tutmaları ve devir veya dönüşüm tarihindeki bilançoya göre hesaplanacak özsermaye tutarında hisse senedi gerekmektedir. Sermaye şirketi haline dönüşen veya devrolan ferdi işletmeler ile şahıs şirketlerinin bilançolarında yer alan iktisadi kıymetler, gayrimenkuller hariç olmak üzere, yeni değerleri üzerinden bakiye itfa süresi içinde amortismana tabi tutulur. Gayrimenkuller için yeniden değerlemeden önceki kıymetleri üzerinden amortisman ayrılmaya devam olunur. 31.12.1983 tarihinden sonra sermaye şirketine dönüşecek veya devrolunacak ferdi işletmeler ile şahıs şirketlerinin sahip veya ortaklarına yeniden değerleme katsayıları uygulanmamış bilançoya göre hesaplanacak özsermaye kadar hisse senedi verilir. Bu tarihten sonra yapılacak dönüşüm ve devirlerde, ferdi işletmeler ile şahıs şirketlerinin bilançolarında yer alan iktisadi kıymetler, yeniden değerlemeden önceki kıymetleri üzerinden amortismana tabi tutulurlar. Sermaye şirketi haline dönüşen veya devrolunan ferdi işletmeler ile şahıs şirketleri-nin yeniden değerlenmesi sonucu ortaya çıkan ve bilançolarda gösterilen değer artış fonları, yeniden değerlendirilen iktisadi kıymetlerin satışı veya şirketlerin tasfiyesi halinde birikmiş amortismanlar gibi işleme tabi tutulur. 9. Bankalarda Yeniden Değerleme : Bankalar, 31.12.1982 tarihi itibariyle düzenledikleri bilançolarında yer alan amortismana tabi iktisadi kıymetlerini yeniden değerlemeleri sonucunda ortaya çıkan değer artışlarını; a) Nakit karşılığı hisse senedi ihraç etmek suretiyle sermaye artırımında bulunmaları, b) Taahhüt edilen pay bedellerinin ödenmiş olması, şartlarını yerine getirmek suretiyle sermayelerine ilave edebileceklerdir. Bankaların her yıl sermayeye ekleyebilecekleri değer artışları, taahhüt edilen pay bedellerinin ödenen kısmı kadar olması gerekmektedir. Ancak, bankaların Para ve Kredi Kurulunun 5.11.1981 tarih ve 55 sayılı kararı çerçevesinde sermayelerini artırmış olmaları halinde bu sermaye artırımları nakit karşılığı yapılmış sermaye artırımı olarak kabul edilecek ve buna göre ödenmiş olan pay bedellerine tekabül eden değer artışları da sermayeye eklenebilecektir. Bankalar, iştiraklerinden yeniden değerleme nedeniyle elde edecekleri bedelsiz hisse senetlerini de aynı şartlarla sermayelerine ilave edebileceklerdir. Bankaların bilançolarını yeniden değerlemeleri sonucu ortaya çıkan değer artışının pasifte fon hesabında tutulması halinde Bankalar Kanunu uygulamasında ihtiyat sayılması kabul edilmiştir. Bu durumda sermayeye ilave edilmiyen değer artışlan da ihtiyat gibi muamele görecektir. Bankaların bilançolarına dahil iktisadi kıymetlerin ve birikmiş amortismanlarının yeniden değerlendirilmesinde Kurumlar Vergisi mükelleflerinin tabi olduğu esaslar uygulanacaktır. 10. İkdisadi Devlet Teşekküllerinde Yeniden Değerleme : Kurumlar Vergisi mükellefi olan ve sermayesinin tamamı Hazineye ait bulunan İktisadi Devlet Teşekkülleri 31.12.1982 tarihi itibariyle düzenledikleri bilançolarında kayıtlı iktisadi kıymetleri ve bu kıymetler üzerinden ayrılmış bulunan amortismanları yeniden değerlemeye tabi tutmak zorundadırlar. Sermayesinin tamamı Hazineye ait olan İktisadi Devlet Teşekkülleri dışında kalan, Kurumlar Vergisi mükellefiyeti bulunmayan, kanunla kurulan ve galip vasfı kamu hizmeti görmek olan Kamu İktisadi Teşebbüsleri yeniden değerleme kapsamına girmemektedir. Gerek Türk Ticaret Kanunu gerekse özel kanun hükümlerine göre kurulan ve sermayesinin yarısından fazlası Hazineye veya İktisadi Devlet Teşekküllerine ait olan ve Kurumlar Vergisi mükellefiyeti bulunan ortaklıkların bilançolarını yeniden değerlemeye tabi tutmaları ihtiyaridir. Genel ve Katma bütçeli idarelere bağlı olarak faaliyette bulunan Döner Sermayeli Kurumlar yeniden değerlemeye tabi değildirler. 11. Yabancı Sermayeli Kurumlarda Yeniden Değerleme : Bilanço esasına göre defter tutan Gelir ve Kurumlar Vergisi mükelleflerinden Dar Mükellef durumunda bulunanlar yeniden değerlemenin kapsamı dışında bırakılmıştır. Ancak, 6224 sayılı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu ile Petrol Kanunu ve diğer mevzuat hükümlerine göre kurulmuş olan ve yabancı ortağı bulunan kurumlar, tam mükellef olmaları şartıyla yeniden değerleme yapabileceklerdlr. 12. 1982 Yılında Sermaye Artırımında Bulunan Kurumlarda Yeniden Değerleme : Yeniden değerleme katsayısının (1) olarak uygulanacağı 1982 takvim yılında veya özel hesap döneminde sermayelerini artırmış olan kurumlardan, sermaye yardımı yapılmayanların bilançolarına dahil iktisadi kıymetleri yeniden değerlemeye tabi tutmaları kendi isteklerine bırakılmıştır. 1982 yılında yeni ortak almak suretiyle sermayelerini artıran veya mali bünyeleri güçlendirilmek amacıyla Hazine fonlarından ödeme yapılan kurumlar 31.12.1982 tarihi veya 1982 özel hesap dönemi sonu itibariyle düzenledikleri bilançolarında yazılı iktisadi kıymetleri ve birikmiş amortismanlarını yeniden değerlemek ve değer artışını Maliye Bakanlığınca tespit edilecek usul, esas ve şartlar dahilinde sermayelerine eklemek zorundadırlar. 13. Kurumların İştiraklerinde Yeniden Değerleme : Kurumlara ait iştirak payları ve hisse senetleri, iştirak edilen kurumların bilançolarını yeniden değerlemeleri ve değer artışlarının sermayeye ilavesi halinde, yeniden değerleme kapsamına girmektedir. Yeniden değerlenecek iştirak payları Kurumlar Vergisi mükellefi olan sermaye şirketleri ile kooperatiflere ve İktisadi Devlet Teşekküllerine ait olan iştirak payları ve hisse senetleridir. Yeniden değerleme yapılan kuruma iştirak eden işletmelerin aktifinde bedelsiz hisse senedi veya iştirak payı verilmesi nedeniyle meydana gelen artışlar bilançonun pasifinde ayrı bir özel karşılık hesabında gösterilmek zorundadır. İştirak payları ve hisse senetlerine ilişkin değer artışı olarak, iştirak edilen kurumda yapılacak yeniden değerleme sonucunda ortaya çıkan değer artışından, bunların nominal değerlerine isabet eden kısmına itibar edilmesi ve iktisap bedeline bu tutarın eklenmesi suretiyle yeni değerin bulunması gerekmektedir. Değerleme yapılan kuruma iştirak eden işletmelerin aktifınde yeniden değerleme sonucu doğan değer artışının sermayeye ilavesi nedeniyle meydana gelen ve pasifte özel bir karşılık hesabında gösterilen değer artışları iştirak eden kurum bakımından sermayenin cüz'ü kabul edilmektedir. Sermayenin cüz'ü kabul edilen ve karşılık hesabında gösterilen değer artışı Kurumlar Vergisi mükellefleri tarafından sermayeye eklenebilir. Bundan sonraki kademelerde de iştiraklerden intikal eden bedelsiz hisse senetleri ve ortaklık payları aynı şekilde işleme tabi tutulur. 14. Yeniden Değerlenen İktisadi Kıymetlerin Satışı : Amortismana tabi iktisadi kıymetlerin yeniden değerlemeye tabi tutuldukdan sonra satışı halinde, satılan iktisadi kıymetlere isabet eden değer artışlarının aynen amortismanlar gibi muameleye tabi tutulması gerekmektedir. Yeniden değerleme sonucu doğan değer artışlarının bilançonun pasifınde özel bir fon hesabında muhafaza edilmesi halinde, fonda tutulan miktardan satılan iktisadi kıymete düşen kısım, satışdan doğan kar veya zararın tespitinde birikmiş amortisman olarak kabul edilecektir. Sermayeye ilave edilen değer artışları ise satış kar ve zararının tespitinde dikkate alınmıyacaktır. Satılan iktisadi kıymetlere ait değer artışlarının sermayeye ilavesi halinde, satış sırasında birikmiş amortisman gibi mütalaa edilmeyen değer artışları kurumların faaliyetlerine devam ettikleri süre içerisinde herhangi bir suretle sermayeden çekilirse, çekilen kısım o dönemin kazancı sayılarak vergiye tabi tutulacaktır. Diğer taraftan yeniden değerlemeye tabi tutuldukları sonra satılan iktisadi kıymetlerin yenilenmesi işin mahiyetine göre zaruri bulunur veya bu hususta işletmeyi idare edenlerce karar verilmiş ve teşebbüse geçilmiş olursa satıştan doğan kar yenileme giderlerini karşılamak üzere bilançonun pasifinde Vergi Usul Kanununun 328 inci maddesine göre en çok üç yıl tutulabileceklerdir. Bu süre içinde kullanılmayan karlar üçüncü yılın matrahına eklenir. Bu süreden önce işin terki, devri veya tasfiyesi halinde bu karlar ilgili yıl matrahlarına ilave edilir. 15. Değer Artışlarının Sermayeye İlavesi : Bilançolarında 31.12.1982 tarihi itibariyle kayıtlı iktisadi kıymetleri ve bunların birikmiş amortismanlarını yeniden değerleyen Kurumlar Vergisi mükellefleri pasifte özel bir fon hesabına aldıkları değer artışlarını kısmen veya tamamen sermayelerine ilave edebilirler. Bu şekilde sermayeye eklenen değer artışları ortaklar tarafından işletmeye ilave edilmiş kıymetler olarak kabul edilir ve vergiye tabi tutulmaz. Yeniden değerleme sonucunda kurumların dönem sonu özsermayesinde, değer artış fonundan sermayeye ilave edilen miktar kadar bir artış olmaktadır; ancak bu artış işletmeye ilave edilen kıymet olarak mütalaa edildiğinden vergi matrahının tespitinde dikkate alınmayacaktır. Değer artış fonunun, Kurumlar Vergisi mükellefleri tarafından sermayeye ilavesi dışında herhangi bir suretle bilançoda yazılı başka bir hesaba nakledilmesi, geçmiş yıl zararlarına mahsup.edilmesi veya işletmeden çekilmesi halinde, bu işlemin yapıldığı dönemin kazancı sayılarak vergilendirilmesi gerekmektedir. Bilanço esasına göre defter tutan kollektif, adi komandit ve adi şirketler ile ferdi işletmeler tarafından yapılan yeniden değerleme sonucu ortaya çıkan değer artışlarının, sermayeye ilavesi mümkün olmayıp değer artış fonu hesabında muhafaza edilmesi gerekmektedir. Aynı şekilde sahip ve ortakları Gelir Vergisi mükellefi bulunan kollektif, adi komandit ve adi şirketler ile ferdi işletmelerin bilançolarında aynen muhafaza edilmesi gereken değer artış fonlarının her ne şekilde olursa olsun başka bir hesaba nakledilmesi; geçmiş yıl zararlarına mahsup edilmesi, sermayeye eklenmesi veya işletmeden çekilmesi halinde, bu işlemlerin yapıldığı vergilendirme döneminin kazancı sayılarak vergiye tabi tutulması gerekmektedir. Gelir Vergisi Kanununun 81 inci maddesinin 2 ve 3 numaralı bendi gereğince 1983 yılı içinde sermaye şirketine devrolunan ferdi işletmeler ile nevi değiştirmek suretiyle sermaye şirketine dönüşen kollektif ve adi komandit şirketlerin bilançolarını Vergi Usul Kanununun geçici 11 inci maddesindeki esaslara göre yeniden değerlemeleri ve yeniden değerleme sonucu doğan değer artışlarını yeni kurulan veya devrolunan sermaye şirketine sermaye olarak koymaları mümkün bulunmaktadır. Gelir Vergisi mükelleflerinin bu şekilde sermayeye ilave ettikleri değer artışları vergiye tabi değildir. Ancak, bilançolarında kayıtlı iktisadi kıymetler, Vergi Usul Kanununun geçici 11 inci maddesinde yazılı yeniden değerleme esasları yerine, Türk Ticaret Kanununun ilgili hükümlerine göre piyasa rayiciyle değerlendirerek sermaye şirketine dönüşen kollektif ve adi komandit şirketler ile devrolan ferdi işletmelerde meydana gelen değer artışları ise Gelir Vergisine tabi bulunmaktadır. 16. Yeniden Değerleme İşlemlerinin Kayıtlarda Gösterilmesi : Yeniden değerlemeye tabi tutulan iktisadi kıymetlerin herbirine isabet eden değer artışları ile bunların hesap şekilleri, yeniden değerleme yapan Gelir ve Kurumlar Vergisi mükelleflerinin amortisman kayıtlarında müfredatlı olarak gösterilir. Buna göre; a) Amortisman defteri veya amortisman cetvellerinden yararlanmak suretiyle, yeniden değerleme sırasında bilançonun aktifinde kayıtlı amortismana tabi iktisadi kıymetlerin herbirinin aktife girdiği hesap dönemi ile bu kıymetler üzerinden değerlemenin yapıldığı tarihe kadar ayrılan ve ayrılmış sayılan amortismanlar ayrı ayrı tesbit edilecektir. b) Geçici 11 inci maddede yazılı katsayıların uygulanmasından sonra her iktisadi kıymetin ve amortismanın yeni değerleri gösterilecektir. c) Yeniden değerlendirilen iktisadi kıymetler ve amortismanları ayrı ayrı ele alınarak değerlemeden önceki ve değerlemeden sonraki net bilanço aktif değerleri hesaplanacaktır. d) Bu işlemlerin tamamlanmasından sonra her iktisadi kıymete ait değer artışları ile toplam değer artışı bulunarak envanter defterinin ayrı bir sahifesine kaydedilecektir. Yeniden değerlendirilen iktisadi kıymetlerin amortisman kayıtlarında aşağıda belirtilen şekilde gösterilmesi gerekmektedir. 1. İktisadi kıymetin cinsi 2. Aktife giriş tarihi 3. Aktife giriş değeri 4. Amortisman oranı 5. Birikmiş amortisman tutarı (ayrılmış sayılanlar dahil edilecek) 6. Yeniden değerlemeden önceki net bilanço aktif değeri 7. Yeniden değerleme katsayısı 8. İktisadi kıymetlerin yeniden değerlemeden sonra bulunacak değeri 9. Birikmiş amortismanların yeniden değerlemeden sonraki değeri 10. Yeniden değerlemeden sonraki net bilanço aktif değeri 11. Değer artışı Yukarıda açıklanan usul ve esaslar dahilinde işlem yapılması tebliğ olunur.